W 1000 r. u grobu św. Wojciecha w Gnieźnie cesarz Otto III wręczył Bolesławowi Chrobremu włócznię św. Maurycego. W ten symboliczny sposób włączył młode księstwo polskie do krajów łacińskiej Europy. Przez wieki ta niezwykła relikwia była ważnym znakiem dla świadomości historycznej Polaków. Przechowywana na Wawelu, stała się również symbolem i najcenniejszym eksponatem wystawy "Wawel 1000 - 2000& quot;, której oficjalne otwarcie nastąpiło 5 maja 2000 r.

Wystawa, zorganizowana w ramach Festiwalu Kraków 2000, była przygotowywana od kilku lat wielkim wysiłkiem i nakładem kosztów wielu ludzi i instytucji. Ekspozycja jest retrospekcją tysiącletnich dziejów i kultury Wzgórza Wawelskiego. Do jej realizacji przystąpiły trzy muzea: Zamek Królewski na Wawelu, Muzeum Archikatedralne na Wawelu i Muzeum Archidiecezjalne w Krakowie. W tych miejscach urządzono ekspozycje, które razem tworzą obraz tysiącletniej historii Wawelu i diecezji krakowskiej. O skali przedsięwzięcia świadczy fakt, że na wystawę wypożyczono eksponaty z 10 muzeów europejskich. Niektóre z nich po raz pierwszy pokazywane są w Polsce. To dzieła, które powstały na Wawelu lub dla Wawelu, a w ciągu burzliwej historii opuściły to miejsce. Wiele eksponatów pochodzi z muzeów i kościołów dawnej diecezji krakowskiej. Ks. Józef Andrzej Nowobilski - dyrektor Muzeum Archidiecezjalnego powiedział, że bardzo chętnie je udostępniono.
Pełna retrospekcja nie jest możliwa - podkreślił w czasie konferencji poprzedzającej otwarcie wystawy prof. Jan K. Ostrowski, dyrektor Zamku Królewskiego na Wawelu. Wawel to 1000 lat współżycia władzy duchownej i świeckiej - katedry i zamku królewskiego. Tak pozostało do dziś i obie te instytucje żyją w zgodnej symbiozie. Wystawa - to próba pokazania tego, czym był Wawel w dawnych wiekach.
Ekspozycja na Wawelu, urządzona na II piętrze budynku zwanego historycznie "Domem Królowej", nosi tytuł Kultura artystyczna dworu królewskiego i katedry. Prowadzi widza od teraźniejszości w głąb historii Wawelu i państwa polskiego. Prezentację otwierają głowy wawelskie Xawerego Dunikowskiego, tworzone w latach 1925-29. W ten sposób odradzające się państwo polskie nawiązywało do swej historii. Najbardziej wyrazistym zapisem historii Wawelu jest lapidarium, które tworzą relikty romańskich płyt, szczątki baldachimu z czerwonego marmuru, wykutego przez Wita Stwosza, alabastrowe piętnastowieczne reliefy ze scenami pasyjnymi... Na tych gruzach, pochodzących z wawelskiego wzgórza, powstawały nowe budowle. Okres renesansu reprezentują znakomite rzeźby, a wśród nich ocalała figura św. Antoniego Opata z mauzoleum rodu Kmitów z 1558 r.
W drugiej sali wawelskiej ekspozycji umieszczono przedmioty koronacyjne. Wawel był bowiem miejscem koronacji królów polskich. Ostatnia uroczystość odbyła się 17 stycznia 1734 r., gdy sakrę królewską otrzymał August III Sas i jego żona Maria Józefa. Płaszcz koronacyjny Augusta III oraz koronę, berło i jabłko Marii Józefy, wyeksponowane na wystawie, uzupełniono pełnym garniturem szat liturgicznych z fundacji Augusta III, używanych podczas koronacji.
W trzeciej sali znajdują się naczynia, szaty i sprzęt liturgiczny. Prezentowane tu okazy antepediów i ornatów ze złotogłowiu i aksamitu zaliczają się do najcenniejszych wczesnorenesansowych włoskich tekstyliów zachowanych w Polsce.
W czwartej sali zgromadzono królewskie portrety rodowe. Wyeksponowano tu również klejnoty królewskie oraz srebra: patery, flasze, dzbany i misy z królewskich stołów, a także militaria - dzieła renesansowej sztuki płatnerskiej.
W piątej sali znalazły się najwyższej klasy zabytki stanowiące ozdobę katedry i dworu królewskiego w XIV i XV w. Są tu olbrzymie skrzydła dawnego ołtarza głównego katedry (470 cm), namalowane ok. 1460 r., oraz fragmenty innych dawnych ołtarzy katedralnych. Zwycięstwo pod Grunwaldem w 1410 r. przypomina Biblia komtura Ludera - trofeum wysłane przez Jagiełłę do katedry. Ze św. Jadwigą związany jest Psałterz floriański, jeden z najwcześniejszych i najcenniejszych zabytków języka polskiego. 28 stycznia 2000 r. wydobyto z wykopu na dziedzińcu wawelskim misternie zdobiony złoty kolczyk-zausznicę prawdopodobnie z XI w., który można zobaczyć na wystawie. Świadczy on o niewyczerpanych możliwościach badawczych i zasobach, jakie wciąż kryje wawelskie wzgórze.
Wyjątkowe miejsce w dziejach narodu i państwa polskiego zajmuje katedra na Wawelu. Od tysiąca lat pełni funkcję głównego kościoła diecezji, a od 1925 r. archidiecezji krakowskiej. Związani z nią byli wybitni biskupi. Od 20 stycznia 1320 r., gdy odbyła się koronacja Władysława Łokietka, stała się miejscem koronacji królów polskich, od 1333 r. zaczęła też pełnić funkcję monarszej nekropolii. Królowie byli jej mecenasami, przyczyniając się do jej budowy i wystroju. Tu spoczął twórca II Rzeczypospolitej - Józef Piłsudski, tu znajdują się sarkofagi naszych wieszczów Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego. Stąd, ze stolicy św. Stanisława, został powołany na stolicę św. Piotra Jan Paweł II.
Wystawa w Muzeum Achikatedralnym ma na celu ukazanie katedry jako kościoła biskupiego, królewskiego i monarszego - mówił w czasie konferencji ks. inf. Janusz Bielański, proboszcz archikatedry. Centralne miejsce zajmuje w pierwszej sali włócznia św. Maurycego. Jest to kopia sprzed tysiąca lat odznaki władzy cesarskiej - świętej włóczni (Heilige Lanze), przechowywanej w Wiedniu. Obok włóczni umieszczono krzyż z XV w., wykonany z dwóch złotych diademów - prawdopodobnie Bolesława Wstydliwego i św. Kingi. Dekoracja na poziomym ramieniu krzyża zawiera miniaturowe scenki z dziejów Ereka (i jego wybranki Enite), jednego z towarzyszy legendarnego króla Artura - unikat należący do najwybitniejszych osiągnięć europejskiego złotnictwa. Mamy tu również królewskie insygnia grobowe, szaty królewskie, złotą różę, którą papież Klemens XII w 1736 r. obdarzył Marię Józefę, żonę Augusta III Sasa. Królowa przekazała ją do katedry jako wyraz czci dla św. Stanisława.
Druga sala ukazuje przedmioty związane z biskupami krakowskimi. Naczelne miejsce zajmuje infuła i pierścień łączone ze św. Stanisławem. Są to najcenniejsze zabytki romańskie w Polsce. W gablotach są znakomite dzieła sztuki pontyfikalnej, naczynia i szaty liturgiczne.
Trzecia sala Muzeum prezentuje przedmioty ufundowane dla katedry krakowskiej w XIX w., a sala czwarta - pamiątki związane z historią narodu.
Na trzecią część wystawy pt. Skarby Archidiecezji Krakowskiej przeznaczono niemal w całości pomieszczenia Muzeum Archidiecezjalnego w Krakowie przy ul. Kanoniczej 19 i 21. Na tę część wystawy składa się 250 eksponatów. Obrazują one sztukę sakralną od XI do XVIII w. Są to wyroby rzemiosła artystycznego, tkaniny, malarstwo i rzeźba, najstarsze księgi, dokumenty i rękopisy. Nie sposób tu wymieniać konkretnych przykładów i licytować, co jest cenniejsze i piękniejsze. Wystarczy nadmienić, że wiele z tych eksponatów, wydobytych zza furt klasztornych, skarbców zakonnych i przykościelnych dawnej rozległej diecezji krakowskiej, po raz pierwszy udostępniono ludzkim oczom. Całość stanowi ogromny zbiór reprezentatywny dla sztuki sakralnej tysiąclecia.
Zwiedzający wystawę Wawel 1000-2000 czuje, że obcuje z prawdziwymi skarbami narodowymi, które dzięki naszym władcom i biskupom krakowskim powstawały na Wawelu i dla Wawelu, a potwierdzają odwieczną obecność Polski w Europie.
Wystawa na Wawelu i w katedrze będzie czynna do 30 lipca br. Natomiast wystawa w Muzeum Archidiecezjalnym - do końca września br. Bilety - które będą też stanowić swoistą pamiątkę - na wszystkie trzy ekspozycje mają ceny: normalny 12 zł, ulgowy 10 zł.